Design drivers voor wonen op latere leeftijd

Te weinig aandacht voor subjectieve woonervaringen

Meer dan 90% van de ouderen in Vlaanderen woont vandaag zelfstandig en geeft aan dit ook zo lang mogelijk te willen blijven doen. Bovendien brengt deze groep 70% à 85% van zijn tijd binnenshuis door. Onze woning speelt dus een centrale rol in ons dagelijks leven en welbevinden. Toch ligt de focus in onderzoek en beleid over goed wonen voor ouderen vaak op objectieve parameters zoals veiligheid of de graad van energie-efficiëntie van de woning. Meer subjectieve woonervaringen die belangrijk zijn om je goed te voelen en gelukkig te zijn in jouw woning, blijven vaak onderbelicht.

Om deze redenen onderzocht het HOUSE-onderzoeksproject de voorbije vier jaar hoe wonen kan bijdragen aan het subjectief welbevinden van huidige en toekomstige ouderen. Drie kennisinstellingen, namelijk Universiteit Hasselt (faculteit Architectuur en Kunst, ArcK), Vrije Universiteit Brussel (Society & Ageing Research Lab) en PXL (Smart ICT), bundelden hiervoor hun krachten.

Via ontwerpend onderzoek werd samen met drie architectenbureaus, OSAR, a2o architecten en RE-ST, onderzocht hoe ontwerpkeuzes het welbevinden van ouderen kunnen versterken. De onderzoekers hebben zo enkele concrete design drivers geïdentificeerd.

design drivers voor woonwelbevinden op latere leeftijd

Architecten vragen om open, beschrijvende informatie die het denken verruimt in plaats van vastlegt. Strikte ontwerpregels kunnen innovatie afremmen. Daarom worden in het onderzoek vijf design drivers voorgesteld als open en flexibele ontwerpkaders die onderzoeksinzichten vertalen naar richtinggevende principes voor het ontwerpproces. We lichten er hier drie toe.

1. Ruimte voor verandering

Naarmate mensen ouder worden, kunnen hun ruimtelijke behoeften sterk evolueren. Ook het lichaam verandert mee. Toekomstgericht ontwerpen betekent flexibiliteit inbouwen in grondplan en kamerfuncties, zodat woningen zich kunnen aanpassen aan veranderende noden. Strategisch geplaatste niet-dragende wanden of wachtleidingen maken latere aanpassingen mogelijk zonder ingrijpende verbouwingen. Leeftijdsvriendelijke ingrepen worden best discreet geïntegreerd, zodat zorg aanwezig kan zijn zonder de woonkwaliteit te domineren.

Het project Kruitfabriek in Vilvoorde van a2o architecten illustreert dit concreet. In de afbeelding wordt links het basisontwerp getoond en rechts een mogelijke toekomstige variant. Door gerichte ingrepen in het basisplan kan de woning eenvoudig meegroeien zonder grote architecturale aanpassingen. Zo kan een hobbykamer later evolueren naar een keuken of slaapkamer, terwijl een overdekt terras op termijn kan functioneren als wintertuin. Dit voorbeeld toont hoe flexibiliteit een concrete ruimtelijke kwaliteit kan zijn die het dagelijks leven van bewoners ondersteunt, vandaag én morgen.

Wist je dat herinneringen ook verbonden kunnen zijn aan geuren, kleuren en geluiden? Bekende omgevingsgeluiden zoals kabbelend water of het tikken van een klok kunnen een sterk gevoel van vertrouwdheid oproepen. Dit kan helpen om de overgang van thuis naar een andere woonomgeving te vergemakkelijken.

Herinneringen zijn bovendien niet alleen verbonden met het verleden. Architectuur kan ook ruimte creëren voor nieuwe herinneringen, bijvoorbeeld via plekken voor ontmoeting, gedeelde activiteiten of wandelroutes door het gebouw en de tuin, terwijl ze tegelijk zintuiglijke herinneringen oproepen via geur, kleur, materialen en beplanting. Zo ontstaat een woonomgeving waarin verleden, heden en toekomst ruimtelijk met elkaar verbonden worden.

3. Ruimte voor ontmoeting

De woonomgeving kan een grote rol spelen in het doorbreken van eenzaamheid. Subtiele architecturale ingrepen helpen om sociaal contact comfortabel en spontaan te maken, zoals een halfopenstaande deur. Zulke kleine architecturale gebaren kunnen al voldoende zijn om comfortabel een terloops babbeltje te slaan, zonder dat het dwingend wordt.

Een woonproject in Zonhoven, ontworpen door a2o, toont mooi hoe je kan balanceren tussen ontmoeting en privacy. Het project is opgevat als een open campus in het dorpscentrum. Semitransparant materiaalgebruik, ruim gedimensioneerde gangen en de link met het centrale groengebied stimuleren ontmoeting tussen bewoners onderling, maar ook tussen passanten en bewoners. Open trappenhuizen met klimplanten functioneren daarbij als gedeelde, informele ontmoetingszones.