Architecten? Die verdienen goed hun boterham en houden zich vooral bezig met design. Toch? Het zijn hardnekkige misverstanden waarmee Steven Lannoo de voorbije zes jaar als NAV-directeur werd geconfronteerd. De realiteit die hij bij architecten aantrof, was heel anders: hoge werkdruk, aanzienlijke verantwoordelijkheden en een verloning die zelden in verhouding staat tot de geleverde inspanningen.

Maar hoe breng je die realiteit onder de aandacht van ministers en kabinetten? En hoe krijg je hen zover om er ook iets aan te veranderen? Voor zijn afscheid neemt Steven ons mee achter de schermen van zes jaar belangenbehartiging.

De keerzijde van de passie voor architectuur

Je begon in 2020 bij NAV. Wat wist je toen al over de architectenwereld? En wat nog niet?

“Mijn vrouw had toen al een eigen architectenkantoor. Ik had van dichtbij meegemaakt hoe moeilijk het is om zo'n kantoor op te starten en hoeveel zorgen de job met zich meebrengt. Vooral de aansprakelijkheid viel me op. Een gebouw optrekken is complex en de gevolgen van fouten kunnen enorm zijn. Als buitenstaander denk je soms: dat kan toch niet allemaal de verantwoordelijkheid van de architect zijn? Maar die verantwoordelijkheid gaat veel verder dan alleen een ontwerp maken.”

“Ik wist ook dat ondernemen als architect niet eenvoudig is. Je verkoopt in essentie je eigen arbeid. Het is moeilijk om daar andere, creatieve verdienmodellen rond te bouwen.”

“Wat ik onderschatte, was hoe belangrijk overheidsopdrachten zijn voor de sector. En hoe universeel bepaalde problemen zijn. Ook architecten in andere landen kampen met een hoge werkdruk, beperkte verloning en een grote aansprakelijkheid, terwijl hun regelgeving soms helemaal anders is.”

Hoe verklaar je dat?

“Architecten doen hun job ontzettend graag. Ze zijn bereid om heel veel op te geven om mooie projecten te realiseren. Dat is bewonderenswaardig, maar het werkt ook in hun nadeel. Ze nemen extra verantwoordelijkheden op en steken meer tijd in projecten dan ze eigenlijk vergoed krijgen. Daarmee praat ik uiteraard niet goed dat sommige opdrachtgevers hier misbruik van maken.”

Hoe overtuig je een minister?

Welk misverstand over architecten kom je het vaakst tegen bij beleidsmakers?

“Dat architecten grootverdieners zijn. Men plaatst hen nog altijd in dezelfde categorie als artsen. Er is vaak weinig besef van hoe beperkt de inkomsten van veel architecten werkelijk zijn.”

“Daarnaast onderschat men hun rol in het bouwproces. Veel beleidsmakers denken dat het werk van een architect grotendeels bij het ontwerpen stopt. Alles wat daarna komt, en vooral de verantwoordelijkheid die daarbij hoort, is veel minder bekend.”

Je hebt zes jaar lang gepleit voor eerlijkere spelregels en minder rompslomp. Hiervoor sprak je met heel wat ministers, kabinetten en administraties. Hoe verloopt zo'n overleg eigenlijk?

“Wat het vooral níét is, is een machtsstrijd. Gelukkig maar, want die zouden we als relatief kleine beroepsgroep snel verliezen.”

“Architecten denken soms dat wij als beroepsvereniging met de regering kunnen onderhandelen zoals twee gelijkwaardige partijen dat doen. Maar zo werkt het niet. Een minister vertegenwoordigt het algemeen belang.”

“De vragen die je dan moet beantwoorden, zijn eigenlijk vrij eenvoudig: is dit werkelijk een probleem? Reikt het verder dan de belangen van architecten alleen? En vooral: welke oplossing stellen jullie voor?”

Dus je verdedigt niet louter de belangen van architecten?

“Je moet kunnen aantonen dat jouw oplossing ook maatschappelijk een verbetering is.”

“Neem de hemelwaterverordening. Architecten botsten op voorschriften die in bepaalde projecten bijzonder moeilijk uitvoerbaar waren. Maar je kunt niet naar de overheid stappen met de boodschap dat ze de regels dan maar moet afschaffen. Die verordening bestaat om goede redenen. We moeten wateroverlast en droogte aanpakken.”

“Daarom hebben we alternatieven uitgewerkt die architecten meer ontwerpvrijheid geven, zonder de waterdoelstellingen los te laten. Het uitgangspunt was: kunnen we evenveel of zelfs meer water op het perceel houden, maar met minder onwerkbare verplichtingen? Dan verdedig je niet alleen de architect, maar ook een betere aanpak van het probleem.”

Een onverwachte bondgenoot bij de PS

Kun je nog een dossier noemen waarin die aanpak resultaat opleverde?

“De biedvergoedingen bij overheidsopdrachten zijn een goed voorbeeld. Toen ik in 2020 begon, was de manier waarop architectuurwedstrijden georganiseerd werden een belangrijke prioriteit voor NAV. Kantoren moesten soms enorme hoeveelheden ontwerpwerk leveren, zonder enige zekerheid op een opdracht en vaak zonder een redelijke vergoeding. Dat probleem stond toen nauwelijks op de politieke agenda. Wij moesten het er zelf op krijgen.”

Hoe begin je daaraan?

“Eerst moet je een sterk dossier hebben. Architecten uit onze werkgroepen brengen de knelpunten en mogelijke oplossingen aan. Onze medewerkers werken die vervolgens uit en onderbouwen de voorstellen juridisch en economisch. Daarna worden ze besproken en bekrachtigd.”

“Pas dan begint het politieke werk. Je zoekt uit wie bevoegd is, probeert afspraken te krijgen, geeft toelichting en blijft opvolgen. Dat betekent heel veel bellen, mailen, vergaderen en netwerken. Een brief versturen en hopen op een antwoord volstaat niet.”

Wat maakte het verschil bij de biedvergoedingen?

“De federale regering werkte destijds aan een actieplan om de toegang van kmo's tot overheidsopdrachten te verbeteren. Daar konden we op inspelen. Architectenkantoren zijn overwegend kleine ondernemingen, en de buitensporige kosten van wedstrijden vormen voor hen een belangrijke drempel.”

“We konden dus aantonen dat ons voorstel niet alleen over architecten ging, maar ook een concreet antwoord bood op een doelstelling uit het regeerakkoord.”

“In gesprekken met kabinetten en opdrachtgevers merkten we geregeld dat ze aanvankelijk dachten dat we gewoon meer geld kwamen vragen. Dan was de reactie defensief: er is geen budget. Maar wij pleitten vooral voor minder verspilling van ontwerpwerk. Een efficiëntere procedure hoeft op langere termijn niet duurder te zijn voor de opdrachtgever.”

Toch verliep dat niet zonder slag of stoot?

“Nee. We hadden met verschillende kabinetten gesproken, maar bereikten niet iedereen. Vooral bij de PS ondervonden we weerstand. Als Vlaamse organisatie geraakten we moeilijk bij de juiste mensen binnen.”

“Daar heeft onze Franstalige zusterorganisatie UWA een belangrijke rol gespeeld. Dankzij hen konden we alsnog met de betrokken kabinetsmedewerkers spreken.”

En toen gebeurde er iets onverwachts ...

“We kwamen in contact met een architect die voor de PS werkte en het probleem heel goed begreep. Achteraf bekeken denk ik dat die persoon een belangrijke rol heeft gespeeld om het voorstel erdoor te krijgen.”

“Bij de PS hebben we ook benadrukt wat die onbetaalde ontwerpuren betekenen voor de mensen die in architectenkantoren werken. Dat argument sloot aan bij hun bekommernissen.”

Uiteindelijk kwamen de biedvergoedingen er. Was dat een overwinning?

“Ja, al mogen we de impact niet overschatten. De regels kunnen nog altijd omzeild worden en een vergoeding kan bijzonder laag blijven in verhouding tot het gevraagde werk.”

“Maar het is een belangrijke stap dat de wetgever het probleem officieel erkent. Dat geeft ons een stevige basis om verdere verbeteringen te vragen.”

“En vergeet niet hoeveel mensen aan zo'n resultaat meewerken. Naast onze architecten en medewerkers hebben onder meer UWA en UNIZO een belangrijke bijdrage geleverd.”

De Wall of Shame opent deuren

Met de Wall of Shame koos NAV vervolgens voor een opvallend scherpere aanpak. Waarom?

“We behandelden al jarenlang klachten van architectenkantoren over slecht georganiseerde wedstrijden. We hadden zelfs een vrij gestandaardiseerde werkwijze ontwikkeld, met brieven naar opdrachtgevers die we aanpasten aan de concrete problemen.”

“Maar vaak kregen we geen antwoord, of een teleurstellend antwoord. En dan hield het op. Vanuit ons bestuur kwam de vraag of we daar niet meer mee moesten doen. Zo ontstond het idee om problematische wedstrijden publiek zichtbaar te maken.”

Heeft de campagne gewerkt?

“Veel sterker dan ik verwachtte. Het onderwerp bereikte plots een breed publiek. Er kwam ook kritiek, onder meer van opdrachtgevers met wie we in gesprek waren. Maar wanneer we uitlegden waarom we voor die aanpak kozen, ontstond vaak begrip. We hebben er geen bruggen mee verbrand. Integendeel, sommige deuren gingen juist open.”

Waarom een goed voorstel toch kan vastlopen

Niet al het lobbywerk leidde tot een overwinning. Welk dossier heeft je het meest gefrustreerd?

“De toegankelijkheidsregelgeving. Daar hebben we veel energie in gestoken, maar de concrete vooruitgang blijft beperkt.”

“Een van de voorstellen van de Vlaamse overheid was om opnieuw een bijkomende deskundige in het bouwproces te betrekken, die de plannen op toegankelijkheid zou beoordelen. Wij hebben duidelijk gemaakt dat nóg een tussenpersoon niet de oplossing is.”

Wat wil NAV precies veranderen? Toegankelijkheid is toch een belangrijke maatschappelijke doelstelling?

“Uiteraard. Wij willen helemaal niet minder toegankelijke gebouwen. We willen een andere manier om die toegankelijkheid te garanderen.”

“Vandaag moet je bij de vergunningsaanvraag al heel veel details aantonen: maatvoeringen, afwerkingsmaterialen en andere technische elementen. Dat verplicht architecten om zaken uit te tekenen die eigenlijk pas later in het bouwproces aan bod zouden moeten komen.”

“Wij stellen voor om die technische vereisten op een logischer moment te controleren, bijvoorbeeld via normen waaraan het uitgevoerde gebouw moet voldoen. Dan kunnen ook aannemers en opdrachtgevers hun verantwoordelijkheid opnemen.”

“Volgens ons kan dat minstens evenveel, en mogelijk zelfs meer zekerheid bieden dat een gebouw uiteindelijk toegankelijk is. Tegelijk zou het de vergunningsaanvraag voor publieke gebouwen aanzienlijk vereenvoudigen.”

Waarom raakt dat voorstel dan niet vooruit?

“Omdat het snel geïnterpreteerd wordt als een afzwakking van toegankelijkheid. Dat is het niet, maar voor politici is het risico op die perceptie soms al voldoende om voorzichtig te worden.”

Versnippering in de sector

Wat ga je het meest missen aan de architectenwereld?

“De bevlogenheid. Ik blijf het bijzonder vinden hoeveel architecten bereid zijn om vrijwillig tijd te investeren in hun sector. Dat maakt het werk bij NAV enorm boeiend.”

En wat ga je niet missen?

“Het versnipperde landschap van architectenorganisaties. Er zijn gewoon te veel verenigingen en instellingen die de belangen van architecten willen vertegenwoordigen.”

Waarom is dat een probleem?

“Neem nu de invoering van Check-in-at-work. Toen hebben we geprobeerd om verschillende architectenorganisaties achter een gezamenlijk voorstel te krijgen. We hebben enorm veel tijd gestoken in het samenbrengen van iedereen, het bespreken van de formulering en het bereiken van overeenstemming. Daardoor kwamen we later dan gehoopt met een alternatief voor de algemene aanwezigheidsregistratie.”

“Ik zeg niet dat we anders zeker resultaat hadden geboekt. Maar de meerwaarde van een gezamenlijk standpunt woog in dat geval niet op tegen de tijd die we verloren hadden.”

Een nieuwe halte voor Steven

Vanaf 1 december verlaat je NAV. Waarom is dit voor jou het juiste moment?

“Toen ik begon, was mijn belangrijkste opdracht om de belangenbehartiging te versterken en te professionaliseren. Daar hebben we een sterk team rond uitgebouwd.”

“Dat team staat er vandaag. Voor NAV verschuift de aandacht van de algemene directeur daardoor meer naar de dienstverlening. Dat is minder mijn specialiteit. Het lijkt me een goed moment om de fakkel door te geven aan iemand die daarop kan focussen.”

“Zelf ga ik opnieuw een functie uitoefenen waarin de inhoudelijke belangenbehartiging centraal staat. Dat is wat ik het liefste doe.”

En dat wordt bij de federatie van autobusondernemers. Heb je iets met bussen?

“Meer dan je zou denken! Ik heb vroeger vijf jaar in de sector gewerkt en ken de organisatie nog goed. Er spelen grote maatschappelijke vraagstukken rond mobiliteit, elektrificatie en internationaal vervoer. Dat boeit me enorm.”

Ga je met de bus naar je nieuwe werk?

“Van Gent naar Brussel is dat moeilijk, dus neem ik de trein.”

Veel succes!

Ben

Benjamin Stragier

Coördinator communicatie

NAV