Auteursrecht en jouw ontwerp: de nuances die je als architect moet kennen

Wanneer is een ontwerp beschermd?

Deze voorwaarden staan in het Wetboek Economisch Recht (art. XI.165 e.v. WER):

• Concrete vorm
  Een ontwerp moet tastbaar of zintuiglijk waarneembaar zijn. Denk aan schetsen, plannen, tekeningen of maquettes. Louter ideeën of concepten zijn niet beschermd.
• Originaliteit
  Het ontwerp moet het resultaat zijn van jouw eigen intellectuele schepping en jouw persoonlijke stempel dragen. Met andere woorden: er moeten vrije en creatieve keuzes zichtbaar zijn die jij als architect hebt gemaakt.

Zijn alle ontwerpen origineel?

Niet elk ontwerp wordt automatisch als origineel beschouwd.

• Architecten zijn vaak gebonden aan technische regels, stedenbouwkundige voorschriften en veiligheidsnormen. Technisch noodzakelijke vormen vallen dus niet onder het auteursrecht.
• Bepaalde ruimtes bieden vaak weinig creatieve speelruimte. Denk aan parkings, waarbij fysische wetmatigheden en functionele eisen bepalend zijn. Bescherming is hier minder evident.
• Ook architectonisch gemeengoed kan niet worden gemonopoliseerd.

Toch kan ook het origineel samenbrengen van niet-originele elementen leiden tot een beschermbaar ontwerp.

Bij twijfel laat je je best adviseren door een specialist.

Jouw rechten als auteur

Morele rechten

Deze beschermen de persoonlijke band tussen jou en je werk. Ze zijn niet overdraagbaar en blijven altijd bij jou als architect. Ze omvatten o.a.:

• Het recht op naamsvermelding (paterniteitsrecht).
• Het recht om je te verzetten tegen wijzigingen of aantastingen (integriteitsrecht).
• Het recht om te beslissen of jouw werk openbaar wordt gemaakt.

Enkel natuurlijke personen kunnen morele rechten dragen. Een architectenvennootschap kan deze dus niet bezitten.

Economische rechten

Deze rechten maken exploitatie mogelijk en kunnen worden overgedragen of in licentie gegeven. Ze omvatten o.a.:

• Reproductie (kopiëren, drukken, fotograferen).
• Distributie (verkopen, verhuren, uitlenen).
• Communicatie (bv. publicatie online).
• Adaptatie of bewerking (verbouwingen, …).

Wanneer is er sprake van auteursrechtenschending?

Auteursrechtenschending komt helaas wel eens voor, bewust of onbewust. Het tijdig herkennen ervan is cruciaal voor het beschermen van jouw intellectuele eigendom.

Van een schending is pas sprake wanneer:

• Jouw ontwerp effectief auteursrechtelijk beschermd is (zie voorwaarden hierboven).
• Derden je werk gebruiken zonder jouw toestemming.

Voorbeelden in de praktijk:

• Een andere architect maakt ongeautoriseerd gebruik van jouw bouwplannen, bijvoorbeeld doordat de opdrachtgever jouw plannen zonder toestemming doorspeelt. ― Recht op reproductie en distributie.
• Derden kopiëren beschermde ontwerpelementen zonder schriftelijke overdracht van auteursrechten. ― Recht op reproductie.
• De opvolgende architect wijzigt jouw plannen zonder toestemming. ― Integriteitsrecht.
• Een aanbestedende overheid gebruikt zonder toestemming bepaalde punten uit niet-geselecteerde ontwerpen in een verdere fase. ― Recht op reproductie en distributie.
• Een aanbestedende overheid publiceert beelden, renders, plannen op diens website zonder vermelding van jouw naam. ― Paterniteitsrecht.

De cruciale vraag is telkens: zijn de voorwaarden voor auteursrechtelijke bescherming vervuld en heb jij expliciet toestemming gegeven?

Wanneer is er géén sprake van auteursrechtenschending?

Om duidelijkheid te scheppen, voegen we ook twee voorbeelden toe van situaties waarbij er geen sprake is van een schending van het auteursrecht.

Het is niet per se zo dat twee gebouwen die op elkaar lijken automatisch plagiaat betekent. Wanneer de gelijkenis voortkomt uit een gedeelde stijl in plaats van een originele creatie, is er geen sprake van een auteursrechtenschending.

Een arrest (Luik 4 januari 2010, AR 2008/RG/719) zegt hierover:
“Hoewel het belangrijk is om te onthouden dat een specifieke combinatie van bekende elementen een intellectuele inspanning van de architect kan weerspiegelen en een uitdrukking kan zijn van zijn persoonlijkheid, moet de betreffende partij wel overtuigen dat de combinatie van bekende elementen die zijn constructie realiseert, de uitdrukking is van zijn persoonlijkheid. De dossiers van beide partijen suggereren echter dat het gebouw van zowel de een als de ander een nieuw voorbeeld is van een architectonische stijl die momenteel door meerdere andere architecten wordt gebruikt, zonder dat het zich onderscheidt van wat door hen is gedaan.”

Verder kan de architect zich op grond van zijn auteursrecht niet verzetten tegen wijzigingen die technisch noodzakelijk zijn, ook als het over de gevel gaat.

Een uitspraak (Luik 25 april 2005, JLMB 2005, afl. 37, 1650) illustreert dit:
“[De architect kan zich niet verzetten tegen] wijzigingen die enerzijds voortvloeien uit de rechtmatige wens van de eigenaar om het gebouw, dat een veertigtal jaar geleden werd gebouwd, te vergroten, opdat het zou voldoen aan de huidige behoeften en anderzijds uit technische of reglementaire eisen, die in de mate van het mogelijke werden opgesteld met inachtneming van het oorspronkelijk karakter van het gebouw.”

In deze situatie is er geen sprake van een schending omdat er wijzigingen zich opdrongen en dit werd doorgevoerd met respect voor het oorspronkelijke karakter van het gebouw.

Contractuele bescherming

Je kan als architect de economische rechten op jouw beschermde werken overdragen. Louter betaling van erelonen volstaat daartoe niet: de overdracht moet uitdrukkelijk en schriftelijk zijn opgenomen in de architectenovereenkomst (art. XI.167 WER).

Een opdrachtgever krijgt dus niet automatisch de auteursrechten op jouw documenten. Vaak gaat het, tenzij anders overeengekomen, enkel om een gebruiksrecht voor het specifieke project.

Daarom:

• Vermeld in je architectenovereenkomst dat de auteursrechten bij jou blijven.
• Beperk gebruiksrechten tot het concrete project en de specifieke opdrachtgever.
• Voorzie dat overdracht enkel mogelijk is via een schriftelijke overeenkomst.
• Leg sancties vast bij onrechtmatig gebruik (bv. een forfaitaire schadevergoeding).

Een voorbeeldclausule:
Originelen van ontwerpen, tekeningen, schetsen, bestekken, begrotingen, ramingen, rapporten en andere stukken die de architect(e) in het kader van de uitvoering van deze overeenkomst heeft vervaardigd, evenals het auteursrecht daarop, blijven eigendom van de architect(e).

Enkel de architect(e) heeft alle eigendoms- en auteursrechten, in de meest ruime zin, over zijn ontwerpen en andere werken, ongeacht of deze aan de Opdrachtgever/Opdrachtgeefster ter beschikking zijn gesteld.

Het is de Opdrachtgever/Opdrachtgeefster niet toegestaan een ontwerp of ander auteursrechtelijk beschermd werk van de architect(e) of een deel daarvan, te repliceren, te (doen) herhalen of op andere wijze te reproduceren of te gebruiken zonder de uitdrukkelijke, schriftelijke en voorafgaande toestemming van de architect(e).

Let op: deze clausule moet worden ingepast in het geheel van je overeenkomst. Laat je juridisch bijstaan bij twijfel.

Deontologische bescherming

Ook de deontologie voorziet in een bescherming van auteursrecht. Zo stelt bv. artikel 31 van het Reglement van Beroepsplichten dat in principe machtiging is vereist voor het gebruik van door auteursrecht beschermde creaties, ook tussen confraters-architecten.

Conclusie

Als architect beschik je automatisch over auteursrechten zodra je ontwerp origineel en concreet vormgegeven is. Die rechten zijn je beste bescherming tegen misbruik. Zorg er wel voor dat je contracten sluitend zijn, zodat je in de praktijk ook sterk staat.