Mag je een door AI gegenereerd beeld exclusief gebruiken, en ontstaat er dan auteursrecht? Wie draagt de verantwoordelijkheid wanneer na gebruik van een AI-tool een foute uitkomst wordt gegenereerd? En hoe zit dat met de bescherming van persoonsgegevens?
Wanneer AI in een architectenbureau gebruikt wordt, gaat dat gepaard met enkele vraagstukken. Wij geven antwoord op deze vraagstukken en bieden handvatten aan om de voordelen van AI te benutten, zonder daarbij de risico’s uit het oog te verliezen.
AI-BEELDEN: WAT IS VAN JOU EN WAT NIET?
1. Auteursrecht
Om die vraag te beantwoorden, moeten we eerst de vraag stellen of er wel een auteursrecht is ontstaan. Dat basisprincipe stelt dat er enkel auteursrecht ontstaat wanneer een werk het resultaat is van een “menselijke creatieve keuze”. Het werk moet daarbij origineel zijn, wat inhoudt dat het een eigen intellectuele schepping is die de persoonlijkheid van de maker weerspiegelt. In de praktijk betekent dit dat het creatieve werk van architecten vaak beschermd zal zijn door het auteursrecht.
Wanneer je een AI-tool inschakelt als onderdeel van dat creatieve proces, verschuift het aandachtspunt. De kernvraag zal dan gaan over de mate waarin het eindresultaat nog terug te voeren is op jouw eigen, concrete creatieve beslissingen.
Een beeld dat is gegenereerd na een simpele prompt, waarna de AI-tool de creatieve keuzes heeft gemaakt, valt dus buiten het auteursrecht, aangezien je als architect zelf onvoldoende impact hebt gehad op het “creatieve werk”. In dat geval zal de output dus van het publieke domein zijn, wat wil zeggen dat iedereen er toegang tot heeft en het mag gebruiken.
Kan je daarentegen aantonen dat je toch voldoende creativiteit hebt gelegd in de prompt aan de AI-tool, zal het gecreëerde werk alsnog beschermd worden onder het auteursrecht, waarbij de “instructiegever” wordt aangeduid en beschermd als auteur.
Zodra vaststaat dat het werk is beschermd door het auteursrecht (losstaand van het gegeven of het werk met behulp van AI is tot stand gekomen of niet), omvat dat auteursrecht ook het verbod voor derden, waaronder klanten, om dit werk voor eigen gebruik te exploiteren. Concreet betekent dit dat beschermde werken in principe niet zonder toestemming van de auteur in een AI-tool mogen worden ingevoerd, om bijvoorbeeld jouw werk te gaan controleren. Wanneer je de ontwerpen aan de klant bezorgt, is het aangewezen om in de klantenovereenkomst duidelijke afspraken te maken over het gebruik ervan. Zo bestaat er voor beide partijen helderheid en vermijd je, ook los van auteursrechtelijke discussies, dat plannen of documenten zonder waarborgen in een AI-tool terechtkomen.
Naast intellectuele eigendom kan in bepaalde gevallen ook de vertrouwelijkheid van projectgegevens meespelen. Een sterke vertrouwelijkheidsclausule in de overeenkomst, die uitdrukkelijk bepaalt dat vertrouwelijke informatie niet zonder passende waarborgen in AI-tools mag worden ingevoerd, is daarom geen overbodige luxe. Zo is niet alleen de eigen knowhow beschermd, maar ook de belangen van alle betrokken partijen bij het project.
2. Teken- of modellenrecht
Naast het auteursrecht bestaat er nog een ander beschermingsmechanisme: het teken- of modellenrecht. Hier ligt de lat een stukje lager dan bij het auteursrecht.
Voor het teken- of modellenrecht geldt niet de strenge eis van “menselijke creatieve inspanning”. Het volstaat dat het ontwerp nieuw is of een eigen karakter heeft. Daardoor kunnen ook AI-gegenereerde beelden met slechts een minimale menselijke inbreng in aanmerking komen voor bescherming.
Een belangrijke kanttekening is wel dat het hier om een beperktere bescherming gaat, zeker wanneer het model niet officieel is geregistreerd. Zonder registratie geniet je als ontwerper enkel bescherming tegen directe namaak of kopieën, die je bovendien zelf moet bewijzen.
In elk geval: wie AI-beelden gebruikt in een professionele context formuleert de prompts best zo gedetailleerd en creatief mogelijk, en houdt deze zorgvuldig bij als bewijs van de eigen inbreng. Voor wie zekerheid wil, biedt registratie als model een stevigere en langere bescherming.
WAT BIJ FOUTEN NA GEBRUIK VAN EEN AI-TOOL?
In de relatie met klanten blijf je als architect doorgaans verantwoordelijk voor wat wordt gegeneerd met AI. Hoogstens in uitzonderlijke gevallen kan verhaal worden gezocht op de aanbieder als er een aantoonbaar toolgebrek is.
In werkelijkheid zal een gebrek aan de AI-tool zelf zelden kunnen worden aangetoond. Daarbij komt dat de aanbieders van die systemen zich veelal verweren met het argument dat ze gebruikers uitdrukkelijk hebben gewaarschuwd voor het feit dat het systeem kan “hallucineren” en dus foutieve output kan genereren. Achteraf beweren dat je niet wist dat het systeem niet onfeilbaar was, is dus geen argument.
Voor architecten is dus sterke voorzichtigheid geboden, zeker gezien de tienjarige aansprakelijkheid. Een door AI gegenereerde berekening of technische omschrijving die zonder grondige verificatie wordt doorgegeven, kan die aansprakelijkheid rechtstreeks in het gedrang brengen.
Gebruik AI dus als een startpunt, of als een sterke helpende hand, maar niet als een eindpunt.
WELKE AFSPRAKEN MAAK JE MET JE MEDEWERKERS OVER AI?
Eerst en vooral geldt voor werknemers het algemene principe dat de werkgever aansprakelijk is voor fouten die de werknemers maken in de uitoefening van hun functie, tenzij er sprake is van bedrog, zware fouten of herhaaldelijke fouten. Dat uitgangspunt blijft ook bij het gebruik van AI van toepassing.
Het maken van duidelijke interne afspraken over het gebruik van AI op de werkvloer is dus cruciaal. Meer nog, de Europese AI Act verplicht werkgevers sinds 2 februari 2025 om hun medewerkers “AI-geletterd” te maken. Meer bepaald moeten werkgevers voorzien in een duidelijke AI-policy en eventueel opleidingen rond het gebruik van AI-tools.
Voor zelfstandige medewerkers ligt dit een klein beetje anders. Zij werken in principe niet onder het gezag van de opdrachtgever zoals werknemers dat doen, waardoor de klassieke werkgeversaansprakelijkheid niet op dezelfde manier speelt. In die context wegen de afspraken die contractueel vastliggen – in tegenstelling tot wettelijke bepalingen – zwaarder door. Zij bepalen in belangrijke mate welke gebruiksregels gelden, welke verificatieverplichtingen worden verwacht en hoe de aansprakelijkheid wordt verdeeld bij fouten, ook als de fouten zijn te wijten aan het gebruik van AI-gegenereerde output. Hier is het dus sterk aangeraden om in de samenwerkingsovereenkomst expliciet en voldoende concreet te regelen of en onder welke voorwaarden AI mag worden gebruikt, welke controles verplicht zijn en wat de gevolgen zijn wanneer het gebruik van AI mee aanleiding geeft tot een probleem.
De verplichte AI-policy kan overigens ook van toepassing worden gemaakt op zelfstandige medewerkers.
WAT MET GDPR? (JA, ER IS EEN VERBAND)
Nagenoeg elke architect komt in aanraking met persoonsgegevens: namen, contactgegevens, plannen met adressen en soms zelfs financiële informatie en details over de gezinssituatie. In de meeste gevallen ben je als architect de verwerkingsverantwoordelijke, wat betekent dat je de volledige verantwoordelijkheid draagt over hoe en wat er met de persoonsgegevens gebeurt.
Daarin schuilt meteen een belangrijk risico. Het invoeren van persoonsgegevens in een openbaar AI-systeem, dat die gegevens opslaat of gebruikt om zichzelf verder te trainen, kan worden gekwalificeerd als een datalek. Dit brengt een aantal gevolgen met zich mee, zoals een mogelijke meldingsplicht, schadevergoedingen en reputatieschade.
Wil je een AI-tool gebruiken om persoonsgegevens te verwerken? Dan moet je je er eerst van vergewissen dat de persoonsgegevens niet worden bijgehouden en niet worden ingezet om het AI-systeem te trainen. Een AI-tool die is afgeschermd en enkel in het kantoor wordt gebruikt, met interne data, is wel toegestaan.
CONCLUSIE
Met een helder AI-beleid, zowel intern als richting klanten en partners, benut je de voordelen van AI zonder onnodige risico’s te nemen. Bij twijfel is het aangewezen om tijdig een gespecialiseerde jurist te raadplegen.
