Met de principiële goedkeuring van het voorontwerp van wijzigingsdecreet over de modulaire omgevingsvergunningsprocedure op 29 mei 2026 zet de Vlaamse Regering een nieuwe stap in de hervorming van het vergunningenbeleid. Het ontwerp vormt een eerste concrete vertaling van het Actieprogramma Rechtszekere en Robuuste Vergunningen, dat op zijn beurt voortbouwt op de aanbevelingen van de Gemengde Commissie Vergunningen en de input die werd verzameld via de ondersteunende klankbordgroep.
Voor architecten gaat het daarbij niet om een louter technische aanpassing van de procedure. De voorgestelde wijzigingen raken rechtstreeks aan de manier waarop dossiers worden voorbereid, ingediend, behandeld en verdedigd.
NAV volgde dit traject van nabij op. Via de Werkgroep Vergunningen – vandaag Werkgroep Omgeving – werden de voorbije jaren talrijke knelpunten uit de dagelijkse vergunningenpraktijk verzameld, besproken en vertaald naar beleidsaanbevelingen. Daarnaast nam NAV actief deel aan de klankbordgroep die de werkzaamheden van de Gemengde Commissie Vergunningen ondersteunde en voorzag van input vanuit de architectenpraktijk.
De uiteindelijke hervorming kwam tot stand na overleg tussen overheid, experten, lokale besturen, adviesinstanties, beroepsorganisaties en andere betrokken actoren. Opvallend is dat verschillende voorgestelde maatregelen nauw aansluiten bij aandachtspunten die NAV en architecten al geruime tijd onder de aandacht brengen. Denk daarbij aan meer rechtszekerheid, een sterker en toegankelijker vooroverleg, minder procedurele blokkeringen, meer verantwoordelijkheid voor de inhoudelijke beoordeling van dossiers en bijkomende mogelijkheden om projecten tijdens de procedure bij te sturen in plaats van ze onmiddellijk te weigeren.
De hervorming toont ook dat de ervaringen uit de architectenpraktijk steeds meer doorwegen in het debat over vergunningverlening. Uitdagingen waarmee architecten dagelijks worden geconfronteerd – van onvoorspelbare procedures tot uiteenlopende interpretaties van regelgeving – worden steeds vaker meegenomen in de zoektocht naar een efficiënter, robuuster en meer oplossingsgericht vergunningenkader.
Waarom opnieuw sleutelen aan de vergunningenprocedure?
De modulaire omgevingsvergunningsprocedure is op zich geen nieuw concept. Met het decreet van 17 mei 2024 werd al een hervorming goedgekeurd die het onderscheid tussen de gewone en de vereenvoudigde procedure moest vervangen door één geïntegreerde procedure met verschillende modules.
Die regeling trad echter nooit in werking. Tijdens de voorbereiding van de uitvoeringsbesluiten kwamen verschillende juridische en praktische knelpunten aan het licht. Daardoor bleek bijkomende bijsturing noodzakelijk voordat de hervorming effectief kon worden uitgerold. Het huidige voorontwerp bouwt verder op die eerdere hervorming en moet een aantal van die knelpunten wegwerken.
De ambitie blijft dezelfde: evolueren naar een vergunningensysteem dat beter inspeelt op de aard en complexiteit van projecten, meer ruimte laat voor oplossingsgericht vergunnen en tegelijk de rechtszekerheid voor alle betrokken partijen versterkt.
Van proceduredenken naar oplossingsgericht vergunnen
De belangrijkste verandering zit niet zozeer in één specifieke maatregel, maar in de filosofie achter de hervorming. De voorbije jaren werden vergunningsprocedures steeds complexer: nieuwe regelgeving, bijkomende onderzoeken, uitgebreide adviesverlening en een steeds verfijndere rechtspraak zorgden voor een sterkere juridische onderbouwing van beslissingen, maar leidden in de praktijk ook tot langere doorlooptijden, meer procedurele discussies en een toenemende onzekerheid voor opdrachtgevers en ontwerpers. Tegen die achtergrond wil de Vlaamse Regering sterker inzetten op oplossingsgericht vergunnen.
Vastgestelde knelpunten moeten niet langer automatisch leiden tot een stopzetting of weigering van een dossier, maar waar mogelijk tijdens de procedure worden besproken en bijgestuurd. De aandacht verschuift daarbij van procedurele perfectie naar de vraag of een project inhoudelijk verantwoord kan worden vergund.
Voor architecten betekent dit een belangrijke cultuurwijziging: een zorgvuldige dossieropbouw blijft noodzakelijk, maar ook overleg, motivering, strategische afwegingen en actieve opvolging tijdens de procedure winnen aan belang. Instrumenten zoals vooroverleg, wijzigingslussen en de mogelijkheid om de procedure tijdelijk te pauzeren moeten toelaten om dossiers tijdens het traject verder te verfijnen en te optimaliseren.
De procedure zelf wordt minder lineair en meer modulair opgebouwd. Waar vandaag doorgaans vooraf vaststaat welke procedure van toepassing is, zal in de toekomst afhankelijk van de kenmerken van het dossier kunnen worden beslist om bijkomende modules in te zetten, zoals een openbaar onderzoek, een wijzigingslus of een herzieningsprocedure. Dat creëert meer flexibiliteit, maar vraagt ook een actievere opvolging van dossiers door architect, opdrachtgever en andere betrokken partijen.
Meer overleg en minder formalisme
Een belangrijke rode draad doorheen het voorontwerp is het streven naar meer rechtszekerheid vóór de eigenlijke behandeling van de aanvraag. Zo wordt het recht op vooroverleg decretaal verankerd en wordt de geldigheid van het stedenbouwkundig attest verlengd van twee naar drie jaar. Ook het ontvankelijkheids- en volledigheidsonderzoek wordt hervormd, met als doel minder procedurele discussies en meer focus op de inhoudelijke beoordeling van dossiers.
Voor architecten betekenen deze wijzigingen meer mogelijkheden om risico's vroegtijdig te detecteren en een voorspelbaarder vergunningstraject uit te bouwen.
Meer weten? In dit artikel gaan we hier dieper op in.
Wijzigingslussen en de nieuwe pauzeknop
Een andere belangrijke vernieuwing binnen de modulaire omgevingsvergunningsprocedure is de introductie van bijkomende instrumenten om dossiers tijdens de procedure bij te sturen. Via wijzigingslussen wil de Vlaamse Regering meer ruimte creëren om tekortkomingen, aandachtspunten of nieuwe inzichten tijdens de behandeling van een aanvraag te verwerken zonder nieuwe aanvraag.
Daarnaast wordt een zogenaamde pauzeknop ingevoerd. Op verzoek van de aanvrager kan de procedure tijdelijk worden stilgelegd om bijkomend overleg te voeren, studiewerk uit te voeren of oplossingen uit te werken voor knelpunten die tijdens de behandeling aan het licht komen.
Beide instrumenten sluiten aan bij de bredere ambitie om vergunningen minder te laten vastlopen op procedurele obstakels en meer ruimte te creëren voor oplossingsgericht vergunnen. Waar vandaag een tekortkoming vaak leidt tot een weigering of een volledig nieuwe aanvraag, wil de Vlaamse Regering meer mogelijkheden creëren om dossiers tijdens het traject te optimaliseren en bij te sturen.
Voor architecten betekent dit dat het vergunningstraject steeds minder eindigt bij de indiening van het dossier. Ook tijdens de behandeling van de aanvraag kunnen overleg, bijsturing en opvolging een belangrijke rol spelen. Dossierbeheer wordt daardoor minstens even belangrijk als dossieropmaak.
Adviezen, maatschappelijke meerwaarde en deskundigenstudies
Ook inhoudelijk worden enkele belangrijke accenten gelegd. Zo wordt verduidelijkt dat de vergunningverlenende overheid verantwoordelijk blijft voor de integrale beoordeling van een dossier en dat adviezen steeds binnen die bredere afweging moeten worden geplaatst.
Daarnaast wordt maatschappelijke meerwaarde expliciet opgenomen als element waarmee rekening kan worden gehouden bij de opportuniteitsbeoordeling van een project. Projecten die bijdragen aan kernversterking, herbestemming, klimaatadaptatie, zorgvoorzieningen of andere maatschappelijke doelstellingen kunnen daardoor sterker worden gemotiveerd.
Ook deskundigenstudies, zoals milieueffectrapporten en passende beoordelingen, krijgen een sterkere bewijswaarde.
Deze wijzigingen bevestigen dat niet alleen de procedure, maar ook de inhoudelijke onderbouwing van projecten steeds belangrijker wordt. Architecten zullen niet alleen moeten aantonen dat een project juridisch en ruimtelijk aanvaardbaar is, maar ook welke maatschappelijke meerwaarde het genereert.
Een hervormde beroepsfase
Ook de beroepsfase wordt grondig hervormd. De Vlaamse Regering wil geschillen vroeger in het traject capteren en vergunningen juridisch robuuster maken. Daartoe worden onder meer een herzieningsprocedure, een stel- en attentieplicht en een aanscherping van het beroepsrecht voorgesteld.
De bedoeling is om discussies sneller en definitiever te beslechten en te vermijden dat nieuwe bezwaren pas in een latere procedurefase opduiken. De precieze impact van deze hervormingen op de rechtsbescherming en de rechtszekerheid zal de komende jaren verder moeten blijken.
Meer weten? In dit artikel gaan we hier dieper op in.
Kansen en aandachtspunten voor architecten
Vanuit architecturaal oogpunt biedt de hervorming onmiskenbaar kansen. Meer ruimte voor vooroverleg, dossieroptimalisatie en een integrale beoordeling van projecten moet leiden tot juridisch robuustere vergunningen en minder procedurele blokkeringen.
Tegelijk blijven er belangrijke aandachtspunten. De procedure wordt inhoudelijk flexibeler, maar daardoor ook minder voorspelbaar. Architecten zullen dossiers gedurende het volledige traject actief moeten blijven begeleiden. De rol van dossierbeheer wordt nog belangrijker dan vandaag.
Ook de afstemming tussen de modulaire procedure, de ontwerpnormenboeken, het Omgevingsloket en de concrete toepassing ervan door vergunningverlenende overheden zal cruciaal zijn. Indien vereenvoudigingen in de regelgeving in de praktijk worden gecompenseerd door bijkomende informatievragen of extra processtappen, dreigt een deel van de beoogde winst verloren te gaan. Die bezorgdheid werd ook in verschillende overlegfora reeds geuit.
Conclusie
Het voorontwerp van wijzigingsdecreet vormt een eerste belangrijke stap in de uitvoering van het Actieprogramma Rechtszekere en Robuuste Vergunningen. De invoering van de modulaire omgevingsvergunningsprocedure gaat veel verder dan een technische aanpassing van bestaande procedures. Ze introduceert een andere visie op vergunningverlening, gebaseerd op overleg, bijsturing, responsabilisering en oplossingsgericht werken.
Voor architecten liggen de grootste opportuniteiten in:
- een sterker vooroverleg;
- meer mogelijkheden tot dossieroptimalisatie tijdens de procedure;
- grotere aandacht voor de maatschappelijke meerwaarde van projecten.
Tegelijk zullen ontwerpteams nog sterker moeten inzetten op dossierkwaliteit, onderbouwde motivering, aansturing van studies en actieve opvolging van het dossier.
Opgelet: de hervorming is nog niet afgerond. Na de principiële goedkeuring volgen nog verschillende adviesrondes, een tweede principiële goedkeuring, het advies van de Raad van State en de parlementaire behandeling. Ook tijdens dat traject zijn inhoudelijke wijzigingen nog mogelijk.
